گردباد

یک آبادی بود جلوی راه سیل. مردم در مسیر سیل نی کاشتند. گفتند نی مسیر آب را می‌شکاند و از آب می‌نوشد و از سیل در امانمان می‌گذارد. یک بابایی نی نواز بود. از آنجا گذشت. یک نی شکاند و نواخت. مردم گردش جمع شدند گفتند نفست گرم چه خوب می‌نوازی. چنان می‌نواخت که نی آتش می‌گرفت. فرداش یک نی دیگر از نیستان می‌شکاند و نی می‌نواخت و مردم به آواز نی نواز دل باخته بودند. هر شب تا سال‌ها نی زن نی می‌نواخت و از نیستان نی می‌شکاند. نیستان از نی تهی شد و مردم از سیل غافل شدند.. سیل آمد و شهر و مردم شهر را برد.

هر چقدر ماهی و گربه را دوست دارم ولی از هجوم بیزارم. جدیدترین فیلم شهرام مکری ملغمه‌ای از فیلم‌های آخرالزمانی؛ پلیسی؛ ومپایری هالیوودی است با ظاهر سینمای اروپا. هر چقدر ماهی و گربه فیلم پیچیده‌ای بود ولی هجوم فیلم پیچ خورده‌ای است. بزرگترین ایراد هجوم غلبه کردن فرم بر داستان است. اینکه شهرام مکری می‌خواهد ما را مقهور تک سکانس پلانش کند آزار دهنده است؛ روح را خراش می‌دهد. مگر ما با تماشاگر و مخاطب‌مان پدرکشتگی داریم که با هر ضرب و زوری بخواهیم او را تسلیم کنیم؟ ولی از بد حادثه شهرام مکری خودش اینقدر مقهور فرم شده است که از بازی مصنوعی بازیگران غافل شده است. بدون شک هجوم یک ضد فیلم است؛ حتا ضد شهرام مکری است. تک سکانس پلان ماهی و گربه هرچقدر هیجان انگیز و ساختارشکن بود؛ ولی تک سکانس پلان هجوم کلیشه است. بازی تاثیرگذار عبد آبست در ماهی و گربه که در ذهن‌ها ماندگار شده است و با بازی‌ پلاستیکی‌اش در هجوم مقایسه کنید. دوستانی که فیلم را شاهکار خطاب می‌کنند کاملن معلوم است مقهور فرم شده‌اند. رفقا سینما فرم نیست اول داستان است بعد فرم. فرم هم نباید اینقدر باشد که بر داستان تاثیر بگذارد. شهرام مکری با هجوم ثابت کرد فیلم نمی‌سازد که برای ما داستان تعریف کند بلکه فیلم می‌‌سازد که فرم را به رخ ما بکشد. اینکه شما فیلمی بسازید سراسر فرم و ضد داستان این سینما نیست. ضد سینما است. 

غالبن این سٶال را از من می‌پرسند. می‌خواهم این سٶال را با یک داستان کوچک واقعی جواب دهم. تنها اسامی آدم‌ها و محل‌‌ها را عوض می‌کنم. قبل از شروع جنگ جهانی اول، من در یک هنگ به‌عنوان درجه‌دار خدمت می‌کردم. غالباً به‌اتفاق دوستانم به روسپی‌خانه شهر محل خدمتمان می‌رفتیم. همه ما به زنی به نام ماری لوئیز توجه داشتیم. آن زمان من به طبقه‌بندی‌های کلاسیک عقیده داشتم. برای من خوب‌ها کاملاً خوب و بدها کاملاً بد بودند. اصلاً به فکرم نمی‌رسید که ممکن است یک پینه‌دوز استعداد موسیقی داشته باشد و یا یک شاعر بتواند پولش را در بورس بکار اندازد. نوشتن درباره ماری لوئیز آن‌قدرها که به نظر می‌آید، ساده نیست.

البته خیلی آسان است که این‌جور زن‌ها را در محدوده‌ی خاصی طبقه‌بندی کرد. دلایل روسپی‌گری آن‌ها غالباً بچه‌گانه است: تنبلی، پول درآوردن آسان، میل به زندگی متنوع و پرسروصدا. ولی ماری لوئیز تنبل نبود. مرتب بافتنی می‌بافت یا برای دوستانش لباس می‌دوخت، از سروصدا خوشش نمی‌آمد. هنگام پذیرائی از مشتری‌ها، اگر یکی از آن‌ها شوخی بی‌جایی می‌کرد سریع از کوره درمی‌رفت و ناسزاهایې بر زبان میراند. ولی در شهر مثل یک شاگرد ممتاز مدارس مذهبی خصوصی صحبت می‌کرد. تضاد و تناقض شخصیت ماری لوئیز غیرقابل‌تصور بود، تمام هنگ او را می‌شناختند.

همه می‌گفتند: «ماری لوئیز یک زن فوق‌العاده است!» همیشه یک نفر پیدا می‌شد و این جمله را تصحیح می‌کرد. «ببخشید ماری لوئیز یک هنرمند ست!» و همه ما این حرف را تائید می‌کردیم. مشتری دائمی ماری لوئیز یکی از رفقای من بود. بنام «منارد». یک روز او را به خاطر رفتاری که شب گذشته در مقابل سایر درجه‌دارها با ماری لوئیز کرده بود، سرزنش کردم. منارد که از حرف من به تعجب درآمده بود، گفت: «اون یک فاحشه است. این شغلشه!» من در جوابش گفتم: بله می‌شود با یک فاحشه بعضی تمایلات را ارضا کرد ولی احتیاجی به تحقیر کردن او نیست! منارد گفت: «ولی او احساس تحقیر نمی‌کند. چون تحقیرشدن جزئی از شغل اوست!»

در سربازخانه افسران مافوق مرتباً ما را تحقیر می‌کنند. در فاحشه‌خانه‌ها ما انتقام این تحقیر شدن‌ها را می‌گیریم. ما هم دیگران را تحقیر می‌کنیم. حرف‌های منارد زیاد هم غیرمنطقی نبود باز اضافه کرد: «در دنیا دو نوع زن وجود دارد زن‌های نجیب، زن‌های فاحشه! با اولی‌ها ازدواج می‌کنی، برایت بچه می‌آورند. آن‌ها بهترین دوست و درواقع شریک زندگی‌ات هستند و قلمرو آن‌ها خانواده است، اما قلمرو زن‌های دسته دوم لذت جسم است. آن‌ها این موضوع را می‌شناسند. تمام عمرشان را صرف مطالعه‌ی آن می‌کنند.»

در طول جنگ شک من نسبت به گفته‌های منارد بیشتر شد. فهمیدم که کشاورزان به‌ظاهر خشن، قلبی پر از مهربانی دارند، آلمان‌ها همیشه دشمن نیستند... جنگ که تمام شد بعد از سال‌ها یک روزی به همان شهر بازگشتم. یکشنبه بود و درست در وقت دعا به داخل شهر رسیدم و به کلیسا رفتم. چند ردیف جلوتر چهره‌ای آشنا به چشمم خورد. مردی که درست مثل دوران سربازی کلاه ملونش را زیر بغلش گذاشته بود. شک نداشتم آن مرد منارد بود. هنگام جمع‌آوری اعانه همراه زنی که در کنارش نشسته بود سکه‌ای در زنبیل انداختند. چنین تقارنی فقط نزد زن‌وشوهرها وجود دارد. خدایا این چه کسی می‌توانست باشد؟

ماری لوئیز بود، کمی چاق شده بود اما از همیشه زیباتر به نظر می‌آمد. رفتم خانه‌شان. ناهار عالی بود. منارد مرتباً از دست‌پخت همسرش تعریف می‌کرد. خانه به شکل باشکوهی مبله شده بود. درختان باغ و خیابان‌هایش حکایت از سلیقه و توجه فراوان می‌کرد. همه‌ی چیز نشانه یک خوشبختی عمیق و آرام بود. بعد از صرف قهوه، ماری لوئیزعمداً ما را تنها گذاشت. حدس می‌زد که حرف‌های خصوصی و داریم. مدتی بین ما سکوت برقرار شد. بالاخره منارد بحرف آمد: «ماری لوئیز یک زن حسابگر است، مغازه آهن‌فروشی پدرم را طوری اداره کرد که صاحب ثروت فراوانی شدم»

خنده از روی لبانم محو شد. وضع مضحکی بود، منارد گفت: «بحثی که راجع به انواع زن‌ها داشتم یادت می‌آید؟» همچنان که با منارد شراب می‌خوردیم حرف می‌زد و سؤال می‌پرسید: «اوقاتی را که با ماری لوئیز قبل از جنگ می‌گذراندیم یادت می‌آید؟» «یادت می‌آید درباره او چه می‌گفتم؟» می‌گفتم: «یک هنرمند است!» از صمیمیتی که آن مشروب خوب میانمان ایجاد کرده بود لذت می‌بردیم. منارد ناگهان با چهره‌ای که از خوشبختی می‌درخشید به من نگاه کرد و گفت: «خوب الآن چی میگی؟» و درحالی‌که ضربه‌ای به شکمم می‌زد، ادامه داد: «ماری لوئیز عوض نشده، منظورم این است که او هنوزم یک هنرمند است. با این تفاوت که من تنها مشتری‌اش هستم.»